شیخ کبیر، عبدالله بن خفیف شیرازی

ابوعبدالله محمد بن خفیف بن اسکفسار شیرازی، مشهور به شیخ کبیر، از عارفان بزرگ قرن چهارم هجری و صاحب مقام «شیخ‌الاسلام» و «شیخ‌المشایخ» بود.

پدر او از مردم فارس و مادرش از اهالی نیشابور بود. وی در شیراز متولد شد و در همان شهر نیز دیده از جهان فروبست. برخی از تذکره‌نویسان، از جمله صاحب کتاب نامه دانشوران، سال تولد او را حدود ۲۶۸ هجری قمری ذکر کرده‌اند.

عبدالله بن خفیف در آثار خود بیش از همه از مادرش یاد می‌کند. او تنها یک پسر به نام شیخ عبدالسلام داشت که در جوانی و در زمان حیات پدر درگذشت.

استادان ابن خفیف

ابن خفیف نزد استادان متعددی علوم تصوف، حدیث، فقه و کلام را آموخت. او از عارفانی بود که به علوم ظاهری نیز اهمیت فراوان می‌داد و همین امر سبب شد در میان اهل دانش از جایگاه والایی برخوردار شود.

از جمله استادان او:

• ابوطالب خزرج بغدادی

• ابوالحسن اشعری

• ابوالحسین بندار شیرازی

• ابوالحسن مزین

او همچنین با مشایخ و عارفان بزرگی مصاحبت داشت، از جمله:

• ابن عطا

• ابوبکر شبلی

• حسین بن منصور حلاج

• جریری

• طاهر مقدسی

• ابو عمرو دمشقی

• کتّانی

• یوسف بن حسین رازی

• ابوالحسین مالکی

• ابوالحسین درّاج

مقام و جایگاه شیخ کبیر

بر اساس کتاب تاریخ گزیده، عمر شیخ کبیر را ۱۲۴ سال نوشته‌اند. آنچه مورد اتفاق است این است که پدرش شیرازی، مادرش نیشابوری و خود پیرو مذهب شافعی بوده است.

بزرگان عصر، القاب گوناگونی به او داده‌اند؛ از جمله:

• شیخ کبیر

• شیخ‌المشایخ

• شیخ وقت

از جوانی گرایش‌های عرفانی در او آشکار بود و عرفای بزرگ آینده‌ای درخشان برای او پیش‌بینی می‌کردند. وی سه بار به زیارت خانه خدا مشرف شد.

در میان رجال سیاسی نیز ارادتمندان فراوانی داشت؛ از جمله:

• عضدالدوله دیلمی

• شاه شجاع

نقل شده است شاه شجاع پیش از عزیمت به جنگ، بر سر تربت شیخ حاضر می‌شد و از او طلب همت می‌کرد.

وفات و آرامگاه

شیخ کبیر در روز سه‌شنبه، ۲۳ رمضان سال ۳۷۱ هجری قمری درگذشت و در خانقاه خود در شیراز به خاک سپرده شد. این خانقاه در زمان خود بنایی باشکوه بود و برخی از پادشاهان به مرمت بقعه او پرداختند.

در دوره صفویه، خانقاه او از رونق افتاد و بخشی از آن تخریب شد. بعدها کریم خان زند قسمتی از محوطه آن را که به صورت قبرستان بود، به میدان تبدیل کرد.

آرامگاه شیخ در محدوده شمال دبیرستان شاپور سابق قرار داشت و نواحی اطراف بازار نیز زمانی گورستانی موسوم به «خفیف» بوده است. امروزه دبیرستان شاپور تخریب و به فضای سبز تبدیل شده است.

دیدگاه سعدی درباره شیخ

سعدی، شاعر و عارف بزرگ شیراز، مقام عبدالله بن خفیف را بسیار والا می‌دانست؛ چنان‌که در مقام استغاثه، نام شیخ کبیر را وسیله توسل قرار می‌دهد. این امر نشان‌دهنده عظمت جایگاه معنوی او در میان بزرگان ادب و عرفان است.

سیره اخلاقی و اجتماعی

شیخ به یاران خود توصیه می‌کرد که خدمت به خلق و همراهی با دردمندان را سرلوحه زندگی خویش قرار دهند. از مهم‌ترین اصول مکتب تربیتی او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• عدم دخالت در کار دیگران

• پرهیز از رنجاندن مردم

• عیادت بیماران و یاری نیازمندان

• همدردی با مصیبت‌دیدگان

• مبارزه با خودبینی

• سرپرستی کودکان

• مهمان‌نوازی و ایثار

• انفاق و نوع‌دوستی

• ترویج علم و دانشی که صفات ناپسند را از میان ببرد

• بردباری و مردم‌داری

آثار ابن خفیف

ابن خفیف از عارفان پرکار در نگارش آثار علمی و عرفانی بود.

عطار نیشابوری درباره او می‌نویسد:
«در هر چهل روز تصنیفی می‌ساخت در غوامض و دقایق؛ و در علم ظاهر نیز تصانیف بسیار داشت.»

حدود سی اثر عرفانی به او نسبت داده‌اند. از جمله مهم‌ترین آثار وی:

• شرف الفقر

• الفصول فی الاصول

• المعتقد الکبیر و الصغیر

• المنهج فی الفقه

• اللوامع

• استدراج و اندراج

• السماع

یکی از شاگردان او، ابوالحسن دیلمی، کتابی با عنوان سیرت ابوعبدالله درباره زندگی استاد خود نگاشت. این اثر در سده هشتم یا نهم هجری توسط رکن‌الدین یحیی بن جنید شیرازی به فارسی ترجمه شد و بعدها آن ماری شیمل این ترجمه را همراه با دو رساله کوتاه از ابن خفیف تصحیح و منتشر کرد.

در این منابع، سخنان بسیاری از ابن خفیف درباره ایمان، یقین، صبر، رضا، فقر، حیرت، مشاهده، ارادت، خوف و مراقبه نقل شده است.

کتابخانه عبدالله خفیف

در سال ۱۳۳۱ هجری شمسی، کتابخانه‌ای عمومی با نام عبدالله خفیف در محل آرامگاه و خانقاه او تأسیس شد که همچنان در خدمت علاقه‌مندان به کتاب و کتاب‌خوانی قرار دارد.